I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli


sayfa1/14
e.ogren-sen.com > Ekonomi > Evraklar
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Bankacılar Dergisi


2000 Yılında Türkiye Ekonomisi

ve

Türk Bankacılık Sistemi
Doç. Dr. Ekrem KESKİN*


I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli

Sosyal, Siyasi Gelişmeler



Türkiye 2000 yılına çok önemli ekonomik kararların alındığı bir ortamda girmiştir. Uluslararası Para Fonu’na verilen niyet mektubu ile üç yıllık bir “enflasyonla mücadele programı” başlatılmıştır. Programın kamuoyuna duyurulmasından hemen önce, 1999 yılının son aylarında, başta bütçe açığındaki büyümeyi sınırlandıran bir Bütçe Kanunu olmak üzere, başlıca yapısal sorunların çözümüne yönelik olarak önemli yasal düzenlemeler yapılmıştır. Bu düzenlemeler bir yandan Meclis’in programa olan desteğini göstermiş, bir yandan da Hükümetin uygulamadaki kararlılığını ortaya koymuştur. Böylece, daha başlangıç aşamasında program için ihtiyaç duyulan güven arttırılmaya çalışılmıştır.
Hükümet ile Uluslararası Para Fonu (IMF) arasında imzalanan “stand-by anlaşmasının” altyapısını oluşturan birçok değişiklik ve düzenleme 1999 yılının son aylarında tamamlandığından, 2000 yılı düzenlemelerin uygulanmaya başladığı bir yıl olmuştur:

Mali piyasalar enflasyonla mücadele programını olumlu karşıladı; faiz oranları hızla düştü, tüketici kredileri hızlandı.


Türkiye Ocak ayına programa ilişkin açıklamaların etkisiyle yüksek bir moral ile girmiştir. Faiz oranları hızla düşmüştür. Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşlarının Türkiye’nin kredi notu üzerine olumlu açıklamaları ve uluslararası yatırımcıların programa olan olumlu yaklaşımlarının da etkisiyle Hazine, yurtdışından borçlanmasını artırmıştır.
Şubat ayında, Cumhurbaşkanlığı seçimine ilişkin tartışmalar ve Anayasa değişikliği yılın ilk aylarından itibaren siyasi gelişmelerin, gündemde ağırlıklı bir yer alacağının ilk işaretini vermiştir. Uluslararası tahkime izin veren düzenleme yasalaşmış, kira sözleşmelerinde artış oranlarına sınırlama getirilmiştir. Bu arada, dünyada ham petrol fiyatlarındaki yükselme devam etmiştir.
Piyasalar Mart ayına daha iyimser bir havada girmiştir. GSM ihalesinin resmi gazetede yayımlanması, Cumhurbaşkanlığı seçimine ilişkin tartışmaların yumuşaması, Poaş ihalesinin tamamlanması, tarım ürünleri destekleme fiyatlarının öngörülen enflasyona paralel arttırılması, kur politikasının kararlılıkla sürdürülmesi, petrol fiyatlarında düşüş eğilimi olumlu havanın sürmesine katkıda bulunmuştur. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu üyeleri atanmıştır. Nisan ayının ilk günlerinde yapılan ikinci oylamada da Cumhurbaşkanı’nın yeniden seçilebilmesini öngören Anayasa değişikliği Meclis’te yeterli desteği görmemiştir. Gündem yeniden ekonomik konulara dönmüştür. GSM ihalesi tamamlanmış, İş Bankası-Telekom Italia konsorsiyumu ihaleyi 2.5 milyar dolar ile kazanmıştır. Bu gelişme piyasalarda pozitif bir etki yapmıştır. Geçici vergide yılın ikinci yarısından itibaren yeniden üç aylık uygulamaya geçileceği, Dünya Bankası ile sürdürülen mali sektör uyum kredisine ilişkin görüşmelerin çok iyi gitmediği yönündeki haberlere rağmen, Türkiye’nin kredi notunun, uzun bir aradan sonra yeniden yükseltilmesi ve yabancıların piyasalara olan ilgisinin artması piyasaları olumlu yönde etkilemiştir. Bu arada, kısa vadeli faiz oranları uzun vadeye göre daha yüksek kalmıştır. Bankalar tüketici kredisi faiz oranlarını hızla aşağıya çekmişler ve kredi arzını arttıran bir kampanya başlatmışlardır. Repo hacmi ilk üç ayda hızla büyümüştür.
Ekonomik faaliyet hızla canlandı, cari işlemler açığı hızla büyümeye başladı.
Anayasa Mahkemesi Başkanı Ahmet Necdet Sezer'in Türkiye’nin onuncu Cumhurbaşkanı seçildiği Mayıs ayında en önemli ekonomik haber, dış ticaret açığının büyümekte olduğuna dair ilk veriler olmuştur. Bankaların pozisyon aşımlarına ilişkin taahhütleri için bulunduracakları disponibilite oranı yüzde 100’e yükseltilmiştir. Ardından, açık pozisyon tebliği yayımlanmıştır. Dış dünyadaki önemli gelişme ise enflasyon baskısı nedeniyle ABD’de faiz oranlarının yükseltilmesi olmuştur. Kamu borçlanma faizleri de yavaş da olsa yükselmeye başlamıştır. Kıbrıs’ta iki bankanın yönetimine el konulmuştur.
Haziran ayında, mevduat güvencesi sınırlandırılmıştır; güvencenin vadesi 2000 yılında dolan mevduatlar için 100 milyar TL, 2001 yılı için 50 milyar TL ve 2002 yılı için de Avrupa Birliği normlarında olacağı açıklanmıştır. Hazine yurtdışına 10 yıl vadeli kağıt ihraç etmiştir. Açık pozisyon tebliğinin konsolide bazda uygulanmasına geçişin bir süre ertelendiği açıklanmıştır. Cari işlemler açığında yıl sonu hedeflerine ilk üç ayda ulaşıldığı anlaşılmıştır. Bu gelişme, ekonominin hızla ısınmakta olduğunun da en önemli göstergesi olmuştur. Bu arada, Hükümeti oluşturan partiler arasında yüce divan ve gensoru görüşmeleri nedeniyle şiddetli tartışmalar yaşanmıştır. Danıştay, vadeli mevduat hesaplarının yıl sonu itibariyle hesaplanan faizlerinin vergi matrahına eklenmesi yolundaki tebliğ için yürütmeyi durdurma kararı vermiştir.
Meclis, programda öngörülen düzenlemelerin daha çabuk yapılması amacıyla Hükümete kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi vermiştir. Hazine’nin yurtdışı borçlanmalarının sürmesi, ihalelerde itfanın altında borçlanılması, yüce divan ve gensoru ile ilgili tartışma ve oylamaların sona ermesiyle birlikte siyasi tansiyon yumuşamıştır. Yaz aylarına daha rahat bir ortamda girilmiştir. Turkcell’in halka arzı, özelleştirme ve turizm gelirleri faiz oranlarında düşüşe neden olmuştur. Repodan mevduata yavaş da olsa bir geçiş başlamıştır.
Yapısal düzenlemelerde gecikme
Deprem nedeniyle durdurulan yapı ruhsatlarına yılın ikinci yarısından itibaren yeniden izin verilmiştir. Hükümet ve Cumhurbaşkanlığı arasında kararnamelere ilişkin bazı sıkıntılar ortaya çıkmıştır. Kamu bankaları ile ilgili yeniden yapılandırmayı öngören kanun çıkarılamadığı için Dünya Bankası’nın vereceği mali sektör uyum kredisi askıya alınmıştır. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Ağustos ayı sonunda resmen göreve başlamıştır. Programda öngörülen düzenlemelerin yapılmasında gecikmelerin neden olduğu sıkıntılar daha belirgin olarak görülmeye başlamıştır; piyasalardaki beklentiler yavaş yavaş tersine dönmüştür. Enflasyonda beklenen düşüş sağlanamadığından yıl sonu hedeflerine gecikmeli olarak ulaşılacağı anlaşılmıştır.

Uluslararası Para Fonu, ekonomik faaliyetteki canlılık nedeniyle, iç talep artışını yavaşlatıcı bazı önlemlerin alınması gerektiğini ifade etmiştir. Tüketici kredileri faizlerinden alınan kaynak kullanımı destekleme fonu yüzde 3’ten yüzde 8’e yükseltilmiştir. Bu arada, kamu tarafından üretilen mal ve hizmetlerin öngörülen enflasyon kadar arttırılmasına izin veren Hükümet, enflasyonun yüksek seyretmesinin sorumlusu olarak özel kesimi göstermiştir. Elektrik arzının talebi karşılamasında ciddi yetersizlikler ortaya çıkmış, kullanımı azaltacak tedbirler yanında, elektrik fiyatlarında, belli miktarın üzerindeki kullanımlarda yüzde 50 zamlı fiyat uygulaması başlatılmıştır. Dünya petrol fiyatları 37 dolara yükselmesine rağmen, artan fiyatlar kullanıcılara yansıtılmamıştır. Programın en önemli unsurlarından olan Telekom’un özelleştirmesi hususunda siyasi açıdan zorluklar ortaya çıkmaya başlamıştır. Uzunca bir aradan sonra mevduat faizleri yükselmiştir.
Eylül ayındaki diğer gelişmeler, lüks otomobil ithalatında katma değer vergisi oranının yüzde 25’ten yüzde 40’a çıkarılması, tüketici kredilerine uygulanan faiz oranlarının 1-3 puan yükseltilmesi olmuştur. Bu arada, uluslararası para piyasalarında euroyu destekleyen müdahaleler yapılmıştır. Kıbrıs Kredi Bankası’nın bankacılık işlemleri durdurulmuştur. IMF üçüncü dilim krediyi serbest bırakmamıştır.

Fon bankalarında operasyon


Ekim ayında, Fon’a alınan bankaların eski sahipleri hakkında başlatılan soruşturmalar, “fırtına operasyonu” gündemin ilk sırasına yerleşmiştir. Anayasa Mahkesi, Vakıfbank’ın özelleştirmesine ilişkin olanı dahil, kamu bankalarının yeniden yapılandırılmasını öngören düzenlemeleri içeren kanun hükmünde kararnameyi tümüyle iptal etmiştir.
Meclis Başkanlığı seçimi nedeniyle kısa süreli de olsa ara verilen ekonomik gündeme, ek vergilerin sürdürülmesini, iç talebin kısılmasını ve cari işlemler dengesi açığının küçültülmesini sağlayacak bir bütçenin hazırlanması tartışmalarıyla yeniden dönülmüştür. İlk açıklamalar, mevduat ve repo faizlerinden alınan stopajın yükseltileceği, geçici verginin yeniden üç ayda bir ve oranının yüzde 25 olarak uygulanacağı olmuştur. GSM sözleşmesi vergi sorunları nedeniyle son dakikada imzalanmıştır. Etibank ve Bank Kapital yönetimi Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na (TMSF) devredilmiştir.
Fon’daki bankaların zararlarının karşılanması amacıyla Hazine tarafından Fon’a 6,1 milyar dolar tutarında kamu kağıdı verileceği açıklanmıştır. BDDK Fon bankalarının satışına ilişkin programı açıklamıştır. Kamu bankalarına ilişkin yeniden yapılandırma tasarısı Meclis’te kabul edilmiştir. Tüketici kredilerinden alınan kaynak kullanımı destekleme fonu kesintisi yüzde 10’a, yurtdışından sağlanan krediler için kredili ithalatta yüzde 3 olan fon yüzde 6’ya, diğer kredilerde ise yüzde 5’e yükseltilmiştir.
Mali sektörde kriz
Kasım ayında, mali sektörde çok ciddi bir çalkantı yaşanmıştır. Önce para piyasalarında hissedilen sıkıntılar daha sonra sermaye piyasasını da etkilemiştir. Mali piyasalar Kasım ayının 20’sinden itibaren, likidite sıkışıklığı nedeniyle, çok sıkıntılı bir ortama girmiştir. Yaşanan sıkıntının birden çok boyutu olduğu düşünülmektedir. Bankacılık sisteminde geçmişten gelen birikmiş sorunlar, bankaların Fon’a alınmasıyla birlikte daha açık görülmeye başlanmıştır. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu’nun faaliyete başlamasındaki gecikmeler, programın bankaların davranışları üzerine etkisi, bankaların kurumsal ve bireysel kredilere yönelmeleri, kamu kağıtlarına olan kurumsal talebin deprem vergisinden sonra sadece bankalardan gelmesi, beyanname nedeniyle de gerçek kişilerden kamu kağıtlarına talep olmaması, Ağustos ayından itibaren programın özellikle özelleştirme hedeflerinde ortaya çıkan sapmalar, cari işlemler açığındaki büyüme, yabancı ve yerleşiklerin yıl sonu itibariyle bilançolarındaki yabancı para risklerini azaltma eğilimi, para politikası tercihlerine bağlı olarak likidite yönetiminde Merkez Bankası’nın rolünün sınırlandırılması nedeniyle kriz sırasında Merkez Bankası’nın davranışı krizin ortaya çıkmasında ve derinleşmesinde etkili olmuştur.
Programın uygulanmaya başlaması ile ortaya çıkan olumlu havanın da etkisiyle kamu kağıtları faiz oranlarındaki hızlı düşüşle birlikte bankalar kurumsal ve bireysel kredi arzını artırmaya başlamışlardır. Önceden açıklanmış döviz kuru politikası bankaların daha fazla döviz riski almalarını özendirmiştir. Öte yandan, kısa vadeli borçlanma ve mevduat faiz oranlarındaki düşüş portföy tercihinde TL mevduat talebinin azalmasına neden olmuş; repo tercihi artmış, yabancı para mevduat talebinde ise önemli bir değişiklik olmamıştır. Kısa vadeli faiz oranlarının yüksek kalması nedeniyle kaynakların vadeleri kısalmıştır. Bankalar portföylerindeki kamu kağıtlarını döviz kredisi karşılığı teminata vererek yurtdışından borçlanmışlardır (structured finance). Bu durum, doğrudan TL riski almak istemeyen yabancı kurumsal yatırımcılar açısından repo yanında önemli bir başka fırsat yaratmıştır. Ancak, yılın ikinci yarısından itibaren programda öngörülen özelleştirme gelirlerinin gecikeceği ortaya çıkmıştır. Fon bankalarının nakit gereksinimlerindeki artış piyasalarda kaynak talebinin büyümesine neden olmuştur. Bu arada, cari işlemler açığının büyüdüğü bir ortamda yurtdışı borçlanma imkanlarının sınırlanmaya başlaması ve yıl sonuna doğru yerleşik bankaların döviz açık pozisyonlarını, yabancı bankaların da TL pozisyonlarını küçültme çabaları kaynak arzının daralmasına neden olmuştur. Bu nedenle TL üzerindeki baskı artmış ve faiz oranları yükselmeye başlamıştır. Portföylerinde yüklü miktarda kağıt tutan bankaların fonlamada karşılaştıkları güçlükler ve ortalama bir yıl vadeli kağıtların ancak günlük repo ile fonlanabilmesi tehlikeli bir vade uyumsuzluğu yaratmış, likit kalma tercihleri yanında, artan likidite ihtiyacına karşılık Merkez Bankası’nın program hedeflerine sadık kalınacağı ve sisteme ek likidite verilmeyeceğini açıklaması nedeniyle faiz oranlarındaki tırmanma ivme kazanmıştır. Buna rağmen, döviz talebi sürmüştür. Bunun nedeni, faiz oranlarındaki yükselme nedeniyle, kamu kağıtları teminat verilerek yapılan anlaşmaların yabancı bankalar tarafından bozulması ve/veya ek döviz fonlaması istenmesi olmuştur.
Uluslararası rezervler 17-30 Kasım tarihleri süresinde 6,2 milyar dolar azalarak 18,2 milyar dolara gerilemiştir. Bu dönemde, faiz oranları gecelik işlemlerde yüzde 900’e, kamu kağıtlarında ise yüzde 50’ye sıçramıştır. Krizin giderek derinleşmesi nedeniyle, Merkez Bankası net iç varlıklar hedefinin değiştirileceğini ve –1.200 trilyon TL olarak belirlenen program hedefinin, geçici olarak, kriz sırasında oluşan 2.000 trilyon TL düzeyine çekileceğini, Ocak 2001’den itibaren uygulanmak üzere munzam karşılık ve disponibilite oranlarının düşürülerek sisteme 500 trilyon TL ödeneceğini açıklamıştır. Bu arada, gerek Merkez Bankası gerekse diğer otoriteler kur politikasına ilişkin olarak program hedeflerinden ve uygulamalarından taviz verilmeyeceğini belirten açıklamalarda bulunmuşlardır.
IMF’den ek rezerv kolaylığı talep edilmesi
Hükümet, uygulamaların hızlandırılmasına yönelik bazı açıklamalarda bulunmuştur: Telekom’un özelleştirmesini hızlandıracak stratejik kararlar alınmıştır. Kamu bankalarının yeniden yapılandırılmasına imkan sağlayan yasa Meclis’te kabul edilmiştir. Bu açıklamalar likidite sıkışıklığını gidermese de Hükümetin programa olan bağlılığını göstermesi açısından, piyasalar tarafından olumlu karşılanmıştır. Daha sonra, Hükümet ile Uluslararası Para Fon’u arasında ek rezerv kolaylığı sağlanması hususunda görüşmeler başlatılmıştır. Görüşmeler sonrasında Hükümet Türk Telekom ve Türk Hava Yolları’nın özelleştirmesinin hızlandırılacağını, bankalardaki mevduata ve bankaların kullandığı kredilere sınırsız güvence getirileceğini, elektrik sektöründeki özelleştirmeleri hızlandıracak elektrik piyasası yasa tasarısının çıkarılacağını, 2001 yılında uygulamaların istikrarın sürdürülmesine, hedeflenen enflasyona ulaşılmasına, ödemeler dengesinin iyileştirilmesine yönelik olacağını, enflasyonla mücadele programının açıklanan kur politikası çerçevesinde sürdürüleceğini ve ücret artışlarının açıklanan enflasyona paralel olacağını; Uluslararası Para Fonu ise 7,5 milyar dolar tutarında ek rezerv kolaylığı sağlanacağını açıklamıştır. Bu açıklamalardan kısa bir süre sonra aktif büyüklüğü bakımından ticari bankalar arasında onuncu sırada yer alan Demirbank’ın yönetimi Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na devredilmiş, bir yatırım ve kalkınma bankası olan Park Yatırımbank’ın bankacılık faaliyetleri durdurulmuştur. Mali sektörde Kasım ve Aralık ayında yaşanan sıkıntılar, başta bankacılık sistemi olmak üzere ekonomik faaliyeti önemli ölçüde etkilemiştir. Diğer taraftan yaşanan sıkıntılar, enflasyonla mücadele programının ilk yıl uygulamalarında sağlanan bazı olumlu gelişmeleri de önemli ölçüde gölgelemiştir.
II. 2000 Yılında Türkiye Ekonomisi

Makroekonomik gelişmeler



Temel makro büyüklükler dikkate alındığında ve 1999 yılı ile karşılaştırıldığında, 2000 yılında Türkiye ekonomisinin performansı önemli ölçüde iyileşmiştir. Bir önceki yıl yaşanan hızlı daralmanın ardından, ekonomik faaliyet kısa sürede genişlemiştir; üretim ve gelir reel olarak artmıştır. Tüketim ve özellikle sabit sermaye yatırımları yeniden hızla genişlemiştir. Enflasyon önemli ölçüde düşmüştür. Kamu kesimi borçlanma gereksinimi azalmıştır. İşsizlik yavaş da olsa gerilemiştir. Reel faiz oranları, özellikle yılın ilk yarısında hızla düşmüştür. Diğer taraftan, mali sistemin gayrisafi milli hasılaya (milli gelir) oranı düşmüştür. İhracat azalmış, ithalat ise çok hızlı artmıştır; dış ticaret açığı büyümüş ve cari işlemler dengesi rekor düzeyde açık vermiştir.
Ekonomik performansı olumlu yönde etkileyen başlıca etken hiç kuşku yok ki enflasyonla mücadele ve yapısal reform programının uygulanması olmuştur. Petrol fiyatlarının yüksek kalmaya devam etmesi, Euro’nun dolar karşısındaki değer kaybı, kamu kesimi mali yapısındaki müzmin bozukluklar, düzenlemelerin uygulamaya geçirilmesindeki gecikmeler ve/veya aksamalar, bankacılık sisteminin mali yapısından kaynaklanan sorunlar ekonomideki iyileşmeyi yavaşlatmıştır. Buna rağmen temel makro büyüklükler ve düzenlemeler esas alındığında program öngörülerine büyük ölçüde ulaşılmıştır.
Kamu kesiminde mali disiplinin sağlanmasına yönelik uygulamalar, program hedefleri doğrultusunda gerçekleştirilmiştir. Konsolide kamu sektörü açığının gayrisafi milli gelire (milli gelir) oranının, kamu bankaları görev zararları ve özelleştirme hariç, yüzde 15,4’ ten yüzde 13,8’e gerilediği tahmin edilmektedir. Özelleştirme gelirleri de dahil edildiğinde, kamu kesimi açığının milli gelire oranı yüzde 15,3’ten yüzde 10,9’a düşmüştür. Konsolide kamu sektörü temel dengesi, özelleştirme hariç olmak üzere, milli gelirin yüzde 3,6’sı oranında fazla vermiştir.
Konsolide bütçe açığının milli gelire oranı yüzde 11,6’dan yüzde 10,3’e gerilemiştir. Konsolide bütçe temel dengesi fazlası yüzde 2,1’den yüzde 6,1’e yükselmiştir. Kamu kesimi iç borç stokunun milli gelire oranı yüzde 29 oranında yaklaşık olarak aynı kalmıştır. Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’nda bulunan bankalar için verilen kağıtlar hariç tutulduğunda, bu oran yüzde 26 olmaktadır. Kamu borçlanmasında vade 496 günden 429 güne, ortalama faiz oranı ise yüzde 104’ten yüzde 40’a gerilemiştir. Kamu kesimi (merkez bankası dahil) dış borç stokunun milli gelire oranı yüzde 31 olmuştur.
Özelleştirme gelirleri 3,5 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Program hedefi olan 7,5 milyar doların oldukça gerisinde kalınmış olmasına rağmen 2000 yılında ulaşılan gelirler özelleştirmenin başladığı 1986 yılından sonraki kümülatif değere eşittir.
Sosyal güvenlik sisteminin iyileştirilmesine yönelik 1999 yılında yapılan düzenlemelere ek olarak, sosyal güvenlik fonlarının yönetilmesi ve gönüllü emeklilik sisteminin uygulanmasını amaçlayan düzenlemeler hazırlanmıştır. Ancak bu düzenlemelerin yasalaşması 2000 yılında gerçekleştirilememiştir. Bütçe dışı fonlarla ilgili olarak önemli bir iyileşme sağlanmıştır; 25 bütçe içi, 2 bütçe dışı fon kapatılmıştır. 21 bütçe içi ve 4 bütçe dışı fona ilişkin yasal düzenlemeler tamamlanamamıştır. Tarım sektöründe destekleme fiyatları hedeflenen enflasyon paralelinde arttırılmıştır. Bazı ürünlerin fiyatları ile dünya fiyatları arasında oluşan pozitif fark yüzde 35’e kadar düşürülmüştür. Kredi sübvansiyonları tamamen kaldırılmıştır. Tarımda doğrudan gelir desteğinin uygulanmasına yönelik hazırlıklar, kamu iktisadi teşebbüslerinin yeniden yapılandırılarak özelleştirmeye hazırlanmasına yönelik çalışmalar sürdürülmüştür.
Programın önemli reform alanlarından biri de bankacılık sistemi olmuştur. Bir yandan bankacılık sisteminin faaliyet gösterdiği ekonomik ortamın daha istikrarlı bir yapıya kavuşturulması yönünde çaba harcanırken bir yandan da bankacılık sisteminin mali yapısının güçlendirilmesi ve denetim sisteminin etkinliğinin arttırılmasına yönelik olarak düzenlemeler yapılmış ve uygulamaya konmuştur.
Bankacılık sisteminin faaliyeti ve denetimine ilişkin düzenlemeler uluslararası standartlara yaklaştırılmıştır. Karşılık kararnamesi, dolaylı kredi ve ortaklık payı ilişkisi, büyük kredi tanımı, konsolide bazda bilanço hazırlanması ve denetimi, açık pozisyon aşımlarına yaptırım, risk yönetimi, mevduat güvence sistemi, uluslararası muhasebe standartlarına uyum ve şeffaflık konularında düzenlemeler yapılmış ve/veya düzenleme aşamasına gelinmiştir. Problemli bankaların sistem dışına çıkarılması, rehabilitasyonu, konsolidasyonu ve sorunlarının çözümü konusunda önemli kararlar alınmıştır. Kamu bankalarının yeniden yapılandırılması ve özelleştirilmeye hazırlanması konusunda yasal düzenlemeler yapılmış ve uygulanmaya başlanmıştır.
Programda belirlenen parasal hedefler büyük ölçüde tutturulmuştur. Ne var ki, yılın son haftalarında gerçekleşen sıkıntılar nedeniyle parasal hedeflerde geçici olarak önemli sapmalar olmuştur. TL’nin kur sepeti karşısındaki nominal değer kaybı öngörüler doğrultusunda gerçekleştirilmiştir. Toptan eşya fiyatlarına göre ve 1999 yıl sonu baz alındığında TL, kur sepeti karşısında, yaklaşık olarak yüzde 7 oranında değer kazanmıştır. Yıl sonu itibariyle enflasyon, yüzde 20 olarak öngörülen hedefin üzerinde kalmıştır. Bununla birlikte, 1987 yılı ortalarında gerçekleşen düzeyden sonraki en düşük değere ulaşılmıştır. Enflasyon, 30 puan düşerek toptan eşyada yüzde 33’e, tüketici fiyatlarında ise yüzde 39’a yavaşlamıştır. Kamuda üretilen mal ve hizmetlerin fiyatlarına yapılan ayarlamaların hedeflenen enflasyona paralel tutulması, TL’nin yabancı paralar karşısında değer kazanması, borçlanma maliyetinin düşmesi, ithalatın artması enflasyondaki düşüşe olumlu katkıda bulunmuştur. Buna karşılık, faiz oranlarındaki düşüşün neden olduğu servet etkisi, tasarruf araçlarının reel getirilerindeki düşüş, reel ücretlerdeki artışın yarattığı talep artışı enflasyondaki düşüşü yavaşlatmıştır. Talepteki hızlı genişleme hem yurtiçi üretimin hem de ithalatın artmasına neden olmuştur.
Gayrisafi milli hasıla nominal olarak yüzde 61, reel olarak ise yüzde 6,1 oranında büyümüştür. Dolar bazında büyüme ise yüzde 4 olarak gerçekleşmiştir. Kişi başına gelir dolar bazında yüzde 3,8 artmıştır. Deflatör 57’den 51,7’ye gerilemiştir. Bir önceki yıl yüzde 10 daralan toplam talep 2000 yılında yüzde 11 artmıştır. Toplam tüketim yüzde 5,6 toplam yatırımlar ise yüzde 14,5 büyümüştür. Yurtdışından sağlanan borçlanmadaki artış talep artışının karşılanmasını kolaylaştırmıştır. Tasarruf açığının milli gelire oranı yüzde yüz yükselmiştir. Kamu kesimi tasarruf açığının milli gelire oranı yaklaşık olarak aynı kalırken, özel kesimin tasarruf fazlası önemli ölçüde gerilemiştir. 2000 yılı için getirilen deprem vergisi ve ek vergiler ile, kamu kağıtlarına getirilen sermaye vergisi yanında tüketim artışı özel kesim tasarruf fazlasının gerilemesine neden olmuştur.
Toplam talep artışı yurtdışı mallara olan talebin de hızlı bir büyüme göstermesine neden olmuştur. Ek olarak, TL’nin euro karşısında reel olarak değer kazanması ve petrol fiyatlarındaki yükselme nedeniyle ithalat dikkat çeken bir artış göstermiş; yüzde 33 oranında büyüyerek 54 milyar dolara yaklaşmıştır. Buna karşılık ihracat, yurtiçi talebin canlılığı, TL’nin başlıca yabancı paralar karşısında reel olarak değer kazanması ve ihraç fiyatlarındaki gerilemenin de etkisiyle 27 milyar dolar düzeyinde hemen hemen aynı kalmıştır. Dış ticaret dengesi yüzde 89 oranında genişleyerek 27 milyar dolara yükselmiştir. Dış ticaret dengesindeki hızlı bozulma cari işlemler dengesini de etkilemiştir. Cari işlemler açığı 1,4 milyar dolardan 9,8 milyar dolara sıçramış ve rekor bir düzeye ulaşmıştır. Cari işlemler açığının milli gelire oranı yüzde 1’den yüzde 5’e yükselmiştir.
Cari işlemler açığı büyük oranda Hazine’nin uluslararası piyasalarda kağıt ihracı yoluyla sağladığı kaynaklar ile bankaların kısa vadeli yurtdışı borçlanmaları ve döviz pozisyonlarını büyüterek yarattığı kaynaklar yoluyla sağlanmıştır. Portföy yatırımları yoluyla sağlanan dış kaynak Ekim ayına kadar sermaye girişine olumlu katkıda bulunmuş, ancak Kasım ayında portföy yatırımları çok hızlı bir azalma göstermiştir. Bu gelişmeye bağlı olarak döviz rezervleri sadece Kasım ayında 5 milyar dolar, yıl sonu itibariyle de 3 milyar dolar azalmıştır.
Ekim ayına kadar gerçekleşen hızlı sermaye girişi parasal disiplini önemli ölçüde güçleştirmiştir. Parasal genişlemenin döviz girişlerine bağlanması ve Merkez Bankası’nın pasif bir konumda kalması nedeniyle döviz girişinin neden olduğu likidite artışı faiz oranlarının hızla düşmesine ve bu yolla talebin uyarılmasına neden olmuştur. Önceden açıklanan kur artışlarının enflasyonun gerisinde kalmasının da etkisiyle iç talep kısa sürede canlanmış; ithalata ve dolayısıyla cari işlemler açığına da yansımıştır. Böylece, sermaye girişi yoluyla sağlanan döviz girişleri faiz oranlarını aşağıya doğru iterken, cari işlemler açığı yoluyla yaratılan döviz talebi faiz oranlarını yukarıya doğru çekmiştir. Nitekim, hızlı sermaye girişine ve hızla büyüyen cari işlemler açığına rağmen Merkez Bankası rezervleri, Kasım ayına kadar önemli bir değişme göstermemiştir.
Mali piyasalar
Döviz arz ve talebinde, cari işlemler ve sermaye hareketleri yoluyla hızlı bir hareketlilik yaşanmasına rağmen, yerleşiklerin portföy tercihlerinde yabancı paranın payında önemli bir değişiklik olmamıştır. TL’nin yabancı paralar karşısında değer kazanmasına ve TL’nin kısa vadede reel olarak pozitif getiri sağlamasına rağmen yabancı para mevduatın, TL ve yabancı para mevduattan oluşan finansal varlıklar toplamı (M2YR=Dolaşımdaki para+TL mevduat+YP mevduat+repo) içindeki payı yıl boyunca yüzde 42 oranı düzeyinde seyretmiştir. Buna karşılık asıl hareketlilik, TL mevduat ve repo arasında gerçekleşmiştir; yılın ilk yarısında, TL mevduattan repoya hızlı bir geçiş yaşanmıştır. Bu arada, mevduatın vade yapısı daha da kısalmıştır. İkinci yarıda repo hacmi yaklaşık olarak aynı kalmış, mevduatın vade yapısında göreli bir iyileşme olmuştur.
Asıl önemli gelişme, mali sistemin küçülmesi olmuştur. M2R’nin milli gelire oranı 2 puan düşerek yüzde 31’e, M2YR’nin oranı ise 4 puan düşerek yüzde 51’e gerilemiştir. Kamu borçlanma ihtiyacının göreli olarak düşmesine rağmen, mali sistemdeki daralma nedeniyle kamu kesimi kaynak talebinin mali sistem üzerindeki baskısı devam etmiştir. Kamunun kaynak talebinin M2R'deki büyümeye oranı 2000 yılında yüzde 94 olmuştur. Yurtdışından sağlanan borçlanma sayesinde yılın ilk yarısında faiz oranları üzerine hissedilmeyen bu baskı, yılın ikinci yarısından itibaren etkili olmuştur.
Mali sistemdeki daralmaya rağmen, kredi hacmi, tüketici kredilerindeki sıçramanın da etkisiyle, yılın ilk aylarından itibaren hızlanan bir seyir izlemiştir. Bankaların aktif politikasındaki değişikliğe bağlı olarak, toplam kredilerin toplam aktiflere oranı ve tüketici kredilerinin toplam krediler içindeki payı yükselmiştir. Bu gelişmede, yurtdışı borçlanma yanında, bankaların döviz pozisyonlarını büyüterek ve toplam aktifler içinde likit değerlerin payını azaltarak yarattıkları kaynakları, getirisi düşen kamu kağıtları yerine kredilere dönüştürmeleri önemli rol oynamıştır. Kredilerin toplam aktiflere oranı 3 puan artarak yüzde 33’e yükselmiştir. Fona alınan bankaların bilançolarının daha şeffaf hale gelmesinin de etkisiyle kredi kalitesindeki bozulma daha iyi görülmüştür. Takipte ki kredilerin toplam kredilere oranı 0,8 puan artarak yüzde 11,5’e yükselmiştir.
III. Bankacılık Sistemindeki Gelişmeler
2000 yılına girilirken, ekonomik performansı etkileyen kararlara ek olarak, bankacılık sistemini doğrudan ilgilendiren çok önemli kararlar alınmış ve düzenlemeler yapılmıştır. 1999 Haziran ayında yapılan değişikliklerin ardından, Bankalar Kanunu’nda Aralık ayında ikinci kez önemli değişiklikler yapılmıştır: Yeni düzenlemeler ile bankacılık mevzuatı uluslararası düzenlemelere, tavsiyelere ve özellikle Avrupa Birliği direktiflerine önemli ölçüde yaklaştırılmıştır. Bankaların denetiminde ve denetim sonuçlarının alınmasında etkinliğin arttırılmasına yönelik düzenlemeler yanında, bir bankanın kurulması ve şube açma şartlarını ağırlaştıran düzenlemeler getirilmiştir.
Özel sermayeli bankalar ile kamu sermayeli bankalar arasında rekabet eşitliğini bozan düzenlemeler kaldırılmıştır. Kredi tanımı Avrupa Birliği düzenlemelerine son derece yaklaşmış, büyük kredi tanımı getirilmiş, dolaylı kredi ilişkisi yeniden düzenlenmiş ve kredi özkaynak ilişkisi daraltılmıştır.
Risk yönetimi ve konsolide bazda bilanço hazırlanmasını zorunlu hale getiren düzenlemeler Kanun’da ilk kez yer almıştır. Konsolide bazda hazırlanan büyüklükler üzerinden denetim uygulaması düzenlenmiştir.
Bir bankanın mali bünyesinin zayıflaması durumunda denetim otoritesinin hareket kabiliyeti arttırılmış, mali bünyenin güçlendirilmesini sağlayacak ya da bankanın faaliyeti ile ilgili olarak alınacak tedbirlere ilişkin kararlar daha objektif kriterlere dayandırılmış ve karar sürecini hızlandıran değişiklikler getirilmiştir. Ortakların ve yöneticilerin şahsi sorumlulukları arttırılmıştır. Mevzuata aykırı davranışlar nedeniyle ilk kez idari ceza sistemi getirilmiş, adli cezalar ise önemli ölçüde arttırılmıştır.
Bankaların faaliyete başlamaları, faaliyetlerinin izlenmesi, denetlenmesi ve denetim sonuçlarının karara bağlanması ve bir bankanın faaliyetinin sona erdirilmesi ile ilgili kararların alınması ve uygulanması amacıyla Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu adında idari ve mali özerkliğe sahip yeni bir otorite oluşturulmuştur.
Bankalar Kanunu’nda yapılan değişikliklerden kısa bir süre sonra 1999 yılının sonunda beş özel ticaret bankasının yönetimi Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na (Fon) devredilmiş, bir yatırım ve kalkınma bankasının faaliyetine son verilmiştir. Böylece Fon’daki banka sayısı 8’e yükselmiştir. 2000 yılında, üç özel sermayeli ticaret bankasının daha yönetimi Fon’a devredilmiştir. İki kalkınma ve yatırım bankasının bankacılık faaliyeti durdurulmuştur. Böylece 2000 yılı sonunda Fon’daki banka sayısı 11’e yükselmiştir. Nisan 2001 itibariyle Fon’daki bankası sayısı, İktisat Bankası ve Ulusal Bank’ın yönetimlerinin Fon’a devredilmesi nedeniyle 13’tür. 2000 yılı sonunda, Fon’daki bankaların sektör payı, toplam mevduat için yüzde 12,9 ve toplam krediler için yüzde 6,5’tir.
Tamamına yakını bankalar tarafından tutulan kamu kağıtlarına vadelerine göre, geçmişe yönelik olmak üzere, ortalama yüzde 8 oranında sermaye kazancı adı altında ek vergi yükü getirilmiştir. Ek vergi düzenlemesi bankalara milli gelirin yüzde 1,2’si oranında yük getirmiştir. Öte yandan, borçlanma araçlarından alınan stopaj oranları yükseltilmiştir.
Mevduat güvencesi 2000 yılında da sürmüştür. Kapsamı yılın ikinci yarısından itibaren daraltılmıştır. Yılın son aylarında Hükümet bir açıklama yaparak mevduat dışındaki kaynakların da güvence kapsamına alındığını açıklamıştır.
2000 yılı sonunda bankacılık sisteminin aktif büyüklüğü önceki yıla göre yüzde 45 oranında artarak 104,3 katrilyon TL’ye ulaşmıştır. Toplam aktifler dolar bazında ise yüzde 16 oranında büyümüş ve 155,2 milyar dolar olmuştur. Toplam aktiflerin milli gelire oranı yüzde 92’den yüzde 82’ye düşmüştür.
Toplam aktifler içinde kamusal sermayeli ticaret bankalarının payı yüzde 34, özel sermayeli bankaların payı yüzde 39, Fon’daki bankaların payı yüzde 8,5, yabancı bankaların payı yüzde 5 olmuştur. Kalkınma ve yatırım bankalarının sektör toplamı içindeki payı 1 puan azalarak yüzde 4’e gerilemiştir.
Aktif toplamı içinde ilk beş ve ilk on bankanın payı artmıştır; ilk beş bankanın sektör aktif payı yüzde 48, ilk on bankanın sektör aktif payı ise yüzde 69 olmuştur. Aktif büyüklüğü 20 milyar doların üzerinde olan 1, 10 milyar doların üzerinde olan 4 banka bulunmaktadır.
Toplam mevduatın pasif içindeki payı yüzde 66 olmuştur. Mevduatın vade yapısında önemli bir değişiklik olmamış, vade çok kısa sürelerde yoğunlaşmıştır. Toplam mevduatın yüzde 40,3'ü kamusal sermayeli ticaret bankalarına aittir. Özel sermayeli ticaret bankalarının payı yüzde 43,5'tir. Repo hacmi büyümüştür. Mevduat dışı kaynakların bilanço içindeki payı, yurtdışı bankalardan sağlanan kaynakların artmasına bağlı olarak yükselmiştir.
Yabancı para yükümlülüklerin toplam pasifler içindeki payı 2 puan düşüşle yüzde 46’ya, yabancı para aktiflerin toplam aktifler içindeki payı ise 3 puan düşüşle yüzde 35’e gerilemiştir. Yabancı para pasifler ile yabancı para aktifler arasındaki fark 13 milyar dolardan 17 milyar dolara yükselmiştir.
Toplam krediler yüzde 27 oranında büyüyerek 51 milyar dolara ulaşmıştır. Kredilerin toplam aktiflere oranı 3 puan artarak yüzde 33 olmuştur. Kredilerin yüzde 37,7'si özel sermayeli ticaret bankalarına aittir. Kamusal sermayeli ticaret bankalarının kredi payı yüzde 25,8'dir. Kredi performansı kötüleşmeye devam etmiştir. Karşılık öncesi tahsili gecikmiş alacakların toplam kredilere oranı yüzde 10,7'den yüzde 11,5'a, toplam aktiflere oranı ise yüzde 3,2’den 3,7'ye yükselmiştir.
Cari yıl net karı da dahil özkaynaklar TL bazında yüzde 80 oranında artarak 7,6 katrilyon TL’ye, dolar bazında ise yüzde 45 oranında artarak 11,4 milyar dolara ulaşmıştır. Özkaynakların toplam aktiflere oranı yüzde 7,3’tür. Bu oran özel sermayeli ticaret bankalarında yüzde 13,9 olmuştur. Duran aktiflerdeki artışa bağlı olarak çalışma sermayesindeki bozulma sürmüştür.
Bankacılık sistemi 2000 yılını 4 milyar dolar zararla kapatmıştır. Bu durum büyük ölçüde Fon’daki bankaların zararlarından kaynaklanmıştır. Zarar açıklayan bankaların cari dönem zararları 7 milyar dolar olmuştur. Sadece kar eden bankalar dikkate alındığında net kar yüzde 30 oranında azalarak 2,9 milyar dolara gerilemiştir.
Karlılık performansında 1996 yılından sonra başlayan kötüleşme, Fon’daki bankalar tarafından açıklanan zararlar nedeniyle hızlanarak sürmüştür. Özel sermayeli ticari bankaların ortalama aktif karlılığı yüzde 4,4’ten yüzde 1,1’e, ortalama özkaynak karlılığı ise yüzde 52’den yüzde 11,5’e düşmüştür. Enflasyon muhasebesi uygulanmadığı için aktifte bulunan ve bankalar için gizli rezerv taşıyan aktiflerin değerlendirilmesi mümkün olamamaktadır. Enflasyon muhasebesinin uygulandığı bankalarda özkaynakların daha yüksek olduğu dikkate alınırsa hem aktifler hem de özkaynakların olduğundan daha yüksek bulunduğu tahmin edilmektedir. Bu durumda karlılık performansı daha da düşmektedir.
Bilanço dışı işlemler, döviz ve faiz haddi ile ilgili işlemlerdeki artışa bağlı olarak büyümesini sürdürmüştür. Dolar bazında yüzde 13 oranında artan bilanço dışı işlemler 156,5 milyar dolara ulaşmıştır.
Bankacılık sisteminde 2000 yılı sonu itibariyle 79 banka faaliyet göstermiştir. Bu bankaların 61’i ticaret, 18’i ise kalkınma ve yatırım bankasıdır. Ticaret bankalarından 4’ü kamusal sermayeli banka, 28'i özel sermayeli banka, 18'i yabancı bankadır. 11 banka Fon’un yönetimindedir. Yabancı sermayeli ticaret bankalarından 5’i Türkiye’de kurulmuş, kalanı ise şube olarak faaliyet gösteren bankalardır. Kalkınma ve yatırım bankalarının 3’ü kamusal sermayeli, 12’si özel, 3’ü ise yabancı sermayeli bankalardır.
2000 Yılında Türkiye Ekonomisi
Büyüme
Türkiye ekonomisi 1999 yılında gerçekleşen hızlı daralmanın ardından 2000 yılında yeniden hızlı bir canlanma göstermiştir. Yıllık bazda gayrisafi milli hasıla (milli gelir) cari fiyatlarla yüzde 61 oranında, sabit fiyatlarla yüzde 6,1 oranında büyümüştür. Dolar bazında milli gelir yüzde 4 oranında artarak 194,9 milyar dolara, kişi başına gelir ise yüzde 3,8 artışla 2.986 dolara yükselmiştir.
Ekonomik faaliyeti olumlu yönde etkileyen en önemli gelişme enflasyonla mücadele ve yapısal reform programının uygulanmaya başlaması olmuştur.

Gayrisafi Milli Hasıla





1997

1998

1999

2000
















Büyüme (yüzde)













Cari fiyatlarla

96,2

80,3

47,6

61,0

Sabit fiyatlarla

8,3

3,8

-6,4

6,1

Deflatör

81,2

73,6

57,0

51,7

GSMH













Trilyon TL

23.393

53.013

78.242

125.971

Milyar dolar

194,1

205,8

187,3

194,9

Kişi başına gelir (dolar)

3.110

3.247

2.878

2.986



Programın ekonomik beklentiler üzerindeki etkisi Hazine’nin gerek yurtiçi gerekse yurtdışı piyasalardan borçlanmasına pozitif olarak yansımıştır. Kamu kesimi borçlanma ihtiyacının bir bölümünün dış borçlanma ile karşılanmasının da etkisiyle faiz oranları çok kısa bir sürede çok hızlı düşmüştür. TL’nin dolar ve euro’dan oluşan sepete karşı değerinin yüzde 20 olarak hedeflenen enflasyon kadar değişeceğinin açıklanması kısa vadelerde de olsa TL talebinin artmasına ve faiz oranlarındaki düşüşün hızlanmasına neden olmuştur.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

sosyal ağlarda paylaşma



Benzer:

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli iconGenel değerlendirme

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli icon5-Üretim ve dağılımla ilgili bütün önemli kararların devlet tarafından...

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli iconEĞİTİm teknolojileri genel müDÜRLÜĞÜ Ölçme Değerlendirme ve Açıköğretim...

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli iconTÜRKİYE’de kamu yönetiMİnde yeniden yapilanma tarihsel geçMİŞ ve genel bir değerlendirme

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli icon1929 DÜnya ekonomik buhrani ve tüRKİYE’ye etkileri Üzerine bir değerlendirme

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli iconTÜRKİye ekonomiSİndeki geliŞmeler

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli iconVe uluslararasi finansal geliŞmeler gazi erçEL

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli iconYabancı Basın / Dünya Ekonomisindeki Gelişmeler

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli iconAraştırmalarımız sırasında en önemli sorun MİT yetkilileriyle bir diyalog

I. Genel Değerlendirme: Ekonomik Gelişmeler ve Bu Gelişmeleri Etkileyen Önemli iconII. geleneksel finans sempozyumu türk bankaciliğinin yeni Dİnamikleri...


Ekonomi




© 2000-2018
kişileri
e.ogren-sen.com