Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri


e.ogren-sen.com > Ekonomi > Ders
EKONOM?K BЬTЬNLE?ME VE AVRUPA B?RL??? 8. HAFTA DERS NOTU: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri

Geleneksel d?? ticaret teorisine gцre d?? ticaretin temel nedeni, ьlkeler aras?ndaki teknolojik farkl?l?klardan (Ricardo Modeli) veya ьlkeler aras?ndaki faktцr donan?mlar? farkl?l?klar?ndan (Heckscher-Ohlin Teoremi) kaynaklanan kar??la?t?rmal? ьstьnlьklerdir. Dolay?s?yla geleneksel d?? ticaret teorisine gцre faktцr donan?mlar? veya teknolojik aз?dan benzer ьlkeler aras?nda ticaret hacminin bьyьk olmamas? gerekir. Ancak gьnьmьzde dьnya ticaretinin yar?s?n?n faktцr donan?mlar? veya teknolojik aз?dan benzer olan geli?mi? ьlkeler aras?nda yap?ld??? gцzlenmektedir. Geleneksel teoriye gцre ьlkelerin gцreli olarak daha fazla sahip olduklar? ьretim faktцrlerini iзeren mallar? ihraз etmeleri gerekmektedir. Ancak geli?mi? ьlkeler aras?ndaki ticaret yap?s? incelendi?inde ayn? endьstriye ait homojen veya benzer mallar?n iki yцnlь ticaretinin yani hem ithalat?n?n hem de ihracat?n?n yap?ld??? gцrьlmektedir. Bu olgu endьstri iзi ticarettir. Endьstri iзi ticaret olgusu, geleneksel teorinin цngцrьleri ile зeli?mektedir (Akkoyunlu, 1996; 72-73).

Son y?llarda dьnya ticareti, benzer faktцr donan?m?na sahip ьlkeler aras?nda ve benzer ьrьnlerle yap?lan endьstri iзi ticaret ?eklinde olmaktad?r. Endьstri iзi ticaret, belirli bir sanayi dal? kapsam?nda yer alan birbirinden farkl?la?t?r?lm?? yap?daki ьrьnlerin kar??l?kl? olarak hem ihraз hem de ithal edilmesidir ve sermaye/emek oran? benzer olan ьlkeler aras?nda endьstri iзi ticaret yьksek dьzeydedir (Kьзьkahmeto?lu, 2005: 67).

Endьstriler aras? ticaret, farkl? endьstrilerin ьretti?i birbirinden tamamen farkl? ьrьnlerin ticaretini ifade ederken, endьstri iзi ticaret ayn? endьstrinin veya geni? ьrьn grubunun farkl?la?t?r?lm?? ticaretine i?aret etmekte ve kar??la?t?rmal? ьstьnlьklere gцre yap?lmaktad?r. Belirli bir ьrьnde iki yцnlь ticaretin ortaya з?kmas? endьstri iзi ticaretin ortaya з?kmas?na yol aзmaktad?r.

Paul Krugman’?n цncьlь?ьnь yapt??? Yeni D?? Ticaret Teorisi ise ticaretin sadece kar??la?t?rmal? ьstьnlь?e dayanmay? gerektirmedi?ini sцylemektedir. Bu nedenle Yeni D?? Ticaret Teorisi endьstri iзi ticaretin bьyьk bir bцlьmьnьn ve bu nedenle geli?mi? ьlkeler aras?ndaki ticaretin зo?unun monopolcь rekabet piyasalar?nda faaliyet gцsteren firmalar taraf?ndan gerзekle?tirildi?ini ileri sьrmь?lerdir. Buna gцre Yeni D?? Ticaret Teorisi, benzer faktцr donan?mlar?na sahip ьlkeler aras?ndaki ticareti aз?klamak iзin eksik rekabet ve цlзek ekonomilerine dayanmaktad?r. Bu ticaret, endьstri iзi ticaret ?eklini alm??t?r (Vatansever Deviren, 2004: 109).

Yeni d?? ticaret teorileri 1970’li y?llar?n sonunda ortaya з?km??t?r. Tam rekabet ve цlзe?e gцre sabit getiri varsay?mlar? terk edilerek, eksik rekabet piyasalar? ve цlзe?e gцre artan getiri analize kat?lm??t?r.

Yeni d?? ticaret teorilerinin incelenmesinde kar??la??lan temel gьзlьk, teorinin temellerinin зok say?da alternatif yakla??mlar? iзeren eksik rekabet piyasa modellerine dayanmas? nedeniyle genel ve tek bir d?? ticaret teorisinin olmamas?d?r. Bu durumda seзilen eksik rekabet piyasa modeline gцre elde edilen sonuзlar de?i?mektedir. Bu ko?ullar alt?nda yap?lacak en do?ru ?ey, eksik rekabet d?? ticaret teorilerini цzel modeller зerзevesinde s?n?fland?rmakt?r. Bu durumda monopolcь rekabet ve oligopolistik d?? ticaret teorileri ?eklinde bir ayr?m yap?labilir (Akkoyunlu, 1996; 73).

1970’li y?llar?n sonuna kadar aз?k bir ?ekilde ifade edilmemekle beraber, daha цncesinde de цlзek ekonomileri ve rekabetзi olmayan davran?? biзimlerinin d?? ticaret iзerisindeki yerini inceleyen зal??malar bulunmaktad?r. Цlзek ekonomikleri ve eksik rekabet teorilerinin d?? ticaret ba?lam?nda incelenmesinin tarihsel kцkenleri klasik iktisatз?lara kadar gitmektedir. Klasik iktisad?n d?? ticaret teorisi alan?nda temel konusu olan ticaretten elde edilen kazanз ve refah etkileri зerзevesinde, Marshall цlзek ekonomilerinin d?? ticaret hadleri ьzerindeki etkilerini incelemi?tir. Marshall’a gцre, цlзe?e gцre artan getirinin oldu?u durumda bir ьlkenin ithalat talebinin artmas?, ithalat yap?lan ьlkede ьretimin artmas?na ve цlзek ekonomileri nedeniyle maliyetin dь?mesine neden olaca?? iзin, ithalat yapan ьlkenin d?? ticaret hadlerinde iyile?me yaratarak refah art???na neden olabilir. Цlзek ekonomileri ve d?? ticaretten elde edilen kazanз aras?ndaki ili?ki konusunda ise Graham (1923) aksi gцrь?ь savunmu?tur. Graham’a gцre artan getiri durumunda d?? ticaret, kaynak da??l?m?n? цlзe?e gцre artan getirili endьstrilerden azalan getirili endьstrilere yцneltti?i durumda, toplam ьretimde dь?meye ve dolay?s?yla ьlke refah?nda azalmaya neden olacakt?r (Akkoyunlu, 1996; 73-74).

Ohlin (1933), цlзek ekonomilerinin d?? ticaretin belirleyicilerinden biri oldu?unu belirtmi?tir. Ohlin’e gцre цlзe?e gцre artan getiri, bьyьk цlзekli ьretim birimlerinin ve dolay?s?yla uluslararas? uzmanla?ma ve imalat sanayindeki d?? ticaretin aз?klamas? olabilir. 1960’l? y?llar ve 1970’li y?llar?n ilk yar?s?nda, benzer faktцr donan?mlar? ve teknolojiye sahip geli?mi? ьlkeler aras?nda endьstri iзi ticaretin цnemine i?aret eden цnemli ampirik зal??malar yap?lm??t?r. Balassa (1966) ve Grubel ve Lloyd (1975) geli?mi? ьlkeler aras?ndaki ticaretin цnemli цlзьde endьstri iзi ticaret oldu?unu saptam??, Balassa (1967) ise, Sava? sonras? dьnya ticaretinde meydana gelen de?i?melerin цlзek ekonomikleri ve eksik rekabet teorileri olmadan aз?klanamayaca??n? belirtmi?tir. Burada sorulmas? gereken soru, neden цlзek ekonomilerine dayanan d?? ticaret teorilerinin ortaya з?kmas?n?n 1970’li y?llar?n sonuna kadar gecikti?idir. Bu sorunun yan?t?, bьyьk цlзьde цlзe?e gцre artan getiri varsay?m? alt?nda, piyasa yap?s?n?n matematiksel olarak formьle edilmesinde kar??la??lan gьзlьkler nedeniyle test edilebilir bir modelin ortaya konmas?ndaki zorluklard?r (Akkoyunlu, 1996; 74).

Yeni d?? ticaret teorilerine gцre ekonomik entegrasyonun ьз цnemli etkisi vard?r:

1. Yer seзimi etkisi: Ekonomik entegrasyonun endьstriyel faaliyetler ve ьlkenin gelir dьzeyi ьzerindeki etkisini gцsterir. Neoklasiklere gцre ekonomiler kar??la?t?rmal? ьstьnlьklere sahip olduklar? alanlarda uzmanla??rlarsa ekonomik faaliyetlerin ьlkeler aras?nda farkl?la?mas?na sebep olmakla birlikte, faktцr fiyatlar?n?n e?itlenmesi teorisi, serbest ticaret sonucunda faktцr fiyatlar?n?n e?itlenece?ini цngцrmektedir. Alternatif olarak Baldwin (1994), “Yeni Yer Seзimi Teorisi” olarak adland?r?lan yeni yakla??m? geli?tirmi?tir. Bu yakla??ma gцre entegrasyonun, ba?lang?з a?amas?nda ekonomik faaliyetlerin bir bцlgede kьmelenmesine neden olarak ьlkelerin sanayi yap?s? ve gelirleri aras?nda farkl?la?maya neden olaca??, ancak entegrasyon sьrecinin tamamlanmas? ile birlikte bu farkl?l?klar?n ortadan kalkaca?? ve nihai olarak faktцr fiyatlar?n?n ьlkeler aras?nda e?itlenece?idir (Akkoyunlu-Wigley, 2005: 94).

1.1. Firma Yer Seзimi Teorisi: Цlзe?e gцre artan getiri ve eksik rekabet ko?ullar? alt?nda entegrasyonun ba?lang?з a?amalar?nda, y???lma gьзleri olmasa dahi, kьзьk ьlkede endьstriyel ьretim ve gelirin olumsuz olarak etkilenece?ini, ancak ileri a?amalarda kьзьk ьlkenin endьstriyel ьretim ve gelir cinsinden kazanc?n?n artaca?? yap?lan зal??malarda gцrьlmь?tьr. Bu sonuз entegrasyonun ba?lang?з a?amalar?nda gцrьlen birbirine z?t iki etkinin yarataca?? etkiye gцre de?i?mektedir. Venables (1994), birincisi, зevre ьlkedeki firmalar?n d?? ticarete daha ba??ml? olmas? nedeniyle ticaret maliyetlerindeki azalman?n getirece?i ihracat art???n?n kьзьk ьlkeye sa?lad??? kazanзt?r. ?kincisi, merkez ьlkedeki firma say?s?, зevre ьlkedeki firma say?s?ndan daha fazla oldu?u iзin ticaret maliyetlerinin azalmas? sonucu зevre ьlkenin iз piyasas?nda merkez ьlkenin firmalar?n?n nьfusu artmaktad?r. Entegrasyonun ba?lang?з a?amalar?nda ikinci etki birinci etkiye gцre daha bask?n oldu?u iзin зevre ьlkenin firmalar?n?n sat??lar?nda azalma gцzlenmektedir. Entegrasyonun ileri a?amalar?nda ise birinci etki bask?n olmakta, зevre ьlkelerde ticaret maliyetlerinin azalmas? ile firmalar?n sat??lar? aras?nda daha sonra artan bir ili?ki oldu?u sonucuna var?lm??t?r. Sonuзta, kьзьk ьlkeler ekonomik entegrasyonun tamamlanmad??? durumda entegrasyondan olumsuz etkilenmektedir. Entegrasyonun tamamland??? durumda ise endьstriye giri? з?k?? yoksa kьзьk ьlkelerdeki firmalar?n sat??lar?nda azalmalar gцzlenmekte; endьstriye giri? ve з?k??lar?n serbest ve maliyetlerin sabit oldu?u durumda firmalar bьyьk ьlkede kьmelenmekte ve kьзьk ьlkelerde ьretim azalmaktad?r. Ama maliyetlerin endojen oldu?u durumda, kьзьk ьlkede ьcretlerde azalma gцrьlmektedir (Akkoyunlu-Wigley, 2005: 95).

1.2. Ekonomik Entegrasyon ve Sanayi Y???lmas?: Geleneksel ekonomi teorisi firmalar?n belli bir bцlgede yo?unla?mas? olas?l???n? d??lamaktad?r. Myrdal (1957), Kaldor (1972) ve Arthur (1990) geri iletim bilgilerinden bahsetmi?lerdir. Buna gцre цlзe?e gцre artan getiri ve monopollь rekabet piyasas? varsay?mlar? alt?nda pozitif ba?lant?lar ve y???lma gьзlerine ba?l? olarak ekonomik entegrasyon sonucunda ьlkelerin sanayi yap?s? ve gelirleri aras?nda farkl?l?klar olu?abilece?ine dikkat зekmi?lerdir. Krugman’a gцre pozitif talep ba?lant?lar?na sebep olabilecek faktцr i? gьcь gцзьdьr. Faini, Rivera-Batiz, Venables ise pozitif arz ba?lant?lar?na sebep olabilecek girdi-з?kt? ba?lant?lar?na dikkat зekmi?lerdir. Krugman’a gцre hangi ьlkede y???lman?n gerзekle?ece?i ba?lang?з ko?ullar?na ba?l?d?r. Ekonomik entegrasyonun kьзьk ve bьyьk ьlke aras?nda gerзekle?mesi analizin temel sonuзlar? itibariyle bir farkl?l?k yaratmamakta ama bu durumda y???lma bьyьk ьlkede gerзekle?mektedir (Akkoyunlu-Wigley, 2005: 96-97).

2. Kaynak Da??l?m? Etkisi: Yeni D?? Ticaret Teorisine gцre ticaretin serbestle?mesinin kaynak da??l?m? ile ilgili dцrt цnemli etkisi vard?r (Akkoyunlu-Wigley, 2005: 96-101).

2.1. Artan Mal Зe?itlili?i Etkisi: D?? ticaret sonucu piyasa bьyьklь?ьnьn artmas? daha fazla mal зe?idinin piyasada bulunmas?n? sa?lamaktad?r. Bu durum tьketicinin refah?n? artt?rmaktad?r. Endьstri iзi ticaretin nihai mallardan зok ara mallar?nda gerзekle?ti?ini gцren Either (1982) ve Helpman (1985)’a gцre serbest ticaret sonucu tьketiciler iзin mal зe?itlili?inin artmas? refah artt?r?c? etkisinin yan? s?ra ara mallar зe?itlili?inin artmas? da refah art???n?n bir ba?ka kayna?? olmaktad?r.

2.2. Rekabet Yanl?s? Etki: D?? ticaretin serbestle?mesi sonucu ithalat?n artmas?, yabanc? ьreticilerden gelen rekabeti artt?raca?? iзin, yurt iзinde ьretim yapan ьreticilerin piyasa gьcьnь azaltarak fiyat-maliyet marj?n?n dь?mesine neden olmaktad?r. Bu da refah? artt?r?c? bir etki do?urmaktad?r.

2.3. Yeniden Yap?lanma Etkisi: Eksik rekabet ve цlзek ekonomileri durumunda d?? ticaretin serbestle?tirilmesi sonucu rekabetin artmas? ve karlar?n dь?mesi baz? firmalar?n piyasadan зekilmelerine ve kalan firmalar?n daha bьyьk цlзьde ьretim yapmalar?na neden olmaktad?r. Bцylece endьstri iзinde kaynaklar?n daha rasyonel da??l?m? sa?lad??? iзin kaynak da??l?m?nda etkinli?i artt?rmaktad?r.

2.4. Piyasa Bьtьnle?mesi Etkisi: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorisi bцlьnmь? ulusal piyasalar?n tek bir pazar haline gelerek bьtьnle?mesinin refah ьzerindeki etkileri ьzerinde durmaktad?r. Зьnkь tarife d??? engeller nedeniyle birlik iзinde tek pazar?n sa?lanamamas?n?n ekonomik maliyetleri olmaktad?r. Yap?lan зal??malar as?l refah art???n?n tek pazara geзilmesi ile sa?lanaca??n? gцstermektedir. Зьnkь bu durumda firmalar?n fiyat farkl?la?t?rmas? yapma imkanlar? kalmamaktad?r.

3. Bьyьme Etkisi: Bьyьme etkisi incelenmeden цnce iktisadi bьyьme olgusuna de?inilecektir.

?ktisadо Bьyьme Olgusu

Tan?m ve Aз?klama

Ьlke ekonomileri iзin en цnemli kavramlardan biri olan iktisadо bьyьme, dar anlamda, bir ekonominin ьretken kapasitesindeki art?? olarak tan?mlanabilir. Bir ba?ka deyi? ile iktisadо bьyьme, “ulusal ekonominin temel verilerinde (i?gьcь, do?al kaynaklar, teзhizat) fert ba??na bir y?ldan цbьrьne daha yьksek bir reel gelir sa?layacak ?ekildeki art??lar” olarak da ifade edilebilir (Ьlgener, 1976: 409).

Az geli?mi? ve geli?mekte olan ьlkelerde iktisadо bьyьme зok tart???lan kavramlardan biri olmas?na ra?men kavram, iktisadо kalk?nma kavram? ile s?k s?k kar??t?r?lmaktad?r. Kalk?nma, bir toplumun ekonomik, sosyal, politik, kьltьrel, teknolojik alanlar?nda arzu edilen her tьrlь de?i?im ve geli?imin gerзekle?tirilmesidir. Kalk?nman?n gerзekle?tirilmesi gereken bir hedef oldu?u gьnьmьzde pek зok az geli?mi? ьlke taraf?ndan fark edilmi? ve bu ьlkeler kaynaklar?n? bu amaз do?rultusunda kullanma e?ilimine yцnelmi?lerdir. Bu ba?lamda az geli?mi? ьlkelerin yapmas? gereken istikrarl? bьyьme oranlar?n?n sьrdьrьlmesi ile birlikte kalk?nmay? gerзekle?tirmektir. Oysa geli?mi? ьlkeler aз?s?ndan цnem arz eden konu iktisadо kalk?nman?n sьrdьrьlmesidir. Зьnkь bu ьlkeler, genelde, iktisadо bьyьme sorunlar?n? зoktan зцzmь?lerdir.

Bьyьme Teorileri’nin Evrimi

Neoklasik Bьyьme Teorisi

Keynesyen Bьyьme Modelleri’nin eksikliklerini gцren Neoklasikler, цzellikle Solow (1956) ve Swan (1956), bьyьme teorilerine yeni bir bak?? aз?s? getirmi?lerdir. Neoklasikler, Harrod-Domar Modelleri’nin istikrars?z bir bьyьmeye yol aзmas? dolay?s? ile bu modelleri ele?tirmi?lerdir. Getirilen ele?tirilerden ilki, modelin sabit bir sermaye-has?la oran?yla зal??mas?; ikincisi ise monater faktцrlerin yat?r?m-tasarruf tutars?zl???na yol aзarak tam istihdam?n sa?lanamamas?d?r. Bu varsay?mlar?n de?i?tirilmesi ile istikrarl? bьyьme modelleri kurmak mьmkьn olabilmektedir (Hiз, 1988: 131). Bu ba?lamda NBT’nin varsay?mlar? a?a??daki gibi s?ralanm??t?r:

-Цlзe?e gцre sabit getiri sцz konusudur,

-Sermayenin marjinal verimlili?i azalmaktad?r,

-Ekonomide ьretilen tek bir mal vard?r,

-Faktцrler aras? ikame olanakl?d?r,

-??gьcь sabit bir h?zla bьyьmektedir,

-Ekonomik hayatta devlete s?n?rl? bir rol verilmektedir.

NBT’nin yukar?da say?lan varsay?mlar? зerзevesinde Cobb-Douglas tipi ьretim fonksiyonu yard?m?yla dura?an durum bьyьme oran?n?n s?f?r oldu?u sonucuna var?lmakta, bir ba?ka deyi? ile hьkьmet politikalar?n?n uzun dцnemli iktisadо bьyьme ьzerindeki etkisi oldukзa zay?f kalmaktad?r (Kibritзio?lu, 1998: 8) .

Dura?an durum dikkate al?nd???nda NBT’nin iki цngцrьsь bulunmaktad?r: Bu teoride tasarruf oran? ile ki?i ba??na gelir aras?nda do?ru orant? sцz konusudur. Yani nispо olarak daha зok tasarruf eden bir ьlke daha az tasarruf edene oranla dura?an halde daha sermaye yo?un ve daha zengin olacakt?r. Fakat tasarruf oran? ne olursa olsun teknolojik geli?me h?z? ayn? olan iki ьlkenin dura?an hal bьyьme h?zlar? birbirine e?it olacakt?r (Yьlek, 1997: 5).

Ayr?ca NBT’de azalan verimler yasas? geзerli oldu?u iзin iktisadо bьyьmeyi belirleyen temel unsurlar, d??sal kabul edilmelerine ra?men, teknolojideki geli?meler ve nьfus art?? h?z?d?r.

NBT’nin ikinci цngцrьsь “yak?nsama hipotezi”(convergence hypothesis) nin geзerli olaca?? ve ьlkeler aras? geli?mi?lik farklar?n?n ortadan kalkaca??d?r. Ьlkeler aras? geli?mi?lik farklar?, ьlkelerin faktцr donan?mlar?n?n farkl? olmas? ve sermayenin marjinal verimlili?inin azalmas? dolay?s? ile ortaya з?kmaktad?r. Yak?nsama hipotezine gцre zengin (geli?mi?) ьlkelerden sermayenin getirisinin yьksek oldu?u fakir (az geli?mi?) ьlkelere do?ru bir sermaye ak??? sцz konusudur. Ayr?ca sermayenin i?gьcьnden daha h?zl? artt??? bir ьlkede teknoloji de d??sal ve sabitken faiz hadlerinin dь?ece?i ve fakir ьlkelerin zengin ьlkelerden daha h?zl? bьyьyьp onlar? цnьnde sonunda yakalayaca?? цngцrьlmektedir. Ancak Neoklasikler’in yak?nsama hipotezi ile ilgili цngцrьleri -цzellikle teknolojinin sabit ve d??sal kabul edilmesi- dьnya gerзekleri ile цrtь?memi?tir. Yak?nsama, k?smо olarak sadece benzer kurumsal yap? ve ko?ullara sahip ьlkeler iзin sцz konusudur. Tьm bu say?lan geli?meler ve ko?ullar ?BT ve Modelleri’nin olu?turulmas? iзin bir zemin yaratm??t?r.

NBT, yapt??? tam istihdam varsay?m? dolay?s? ile de ele?tirilmi?tir. Зьnkь bu varsay?m da gerзek hayata uymamaktad?r. Gerзek hayatta eksik istihdam sцz konusudur ve bu da modeldeki fonksiyonel ili?kilerin tutars?z sonuзlar vermesine neden olmaktad?r.

NBT’nin цngцrьleri yukar?da say?lan nedenlerle ampirik зal??malara uygun de?ildir. Neoklasik modelin ampirik testi ile elde edilen sonuзlar olgusal gцzlemlere uygun gibi gцrьlse de bunu NBT’nin aз?klay?c? ya da цngцrьcь цzelliklerine ba?lamak pek mьmkьn de?ildir (Tezel, 2003: 212).

Tьm bu olumsuzluklara ra?men Neoklasik Bьyьme Modeli’nin kullan?lmas?n?n nedeni ise modelin bir denklemler sistemi halinde ve aз?kзa kurulabilmesi ve bu sistemin kolayca i?letilebilmesidir (Tezel, 2003: 213).

?ktisadо bьyьme ьzerine son y?llarda yap?lan зal??malar, art?k Neoklasik bьyьme modellerinin bьyьmeyi aз?klamada yetersiz kald???n? ortaya koymaktad?r. Bьyьme literatьrьnde Endojen veya Yeni Bьyьme Teorisi olarak da adland?r?lan ?зsel Bьyьme Teorisi (?BT), 1980’li y?llar?n ortalar?nda bu eksikli?i giderecek yeni bir yakla??m olarak do?mu?tur.

?lk olarak Paul M. Romer (1986) ile ba?layan bu alandaki зal??malar, Robert E. Lucas (1988) ve Robert J. Barro (1990)’nun katk?lar?yla farkl? bir boyut kazanm??t?r.

Asl?nda ?BT’nin temelleri Adam Smith (1776)’e kadar dayanmaktad?r. Smith, ?BT’de цzellikle ьzerinde durulan i?bцlьmь ve uzmanla?maya ilk de?inen iktisatз?d?r. Smith’e gцre i?bцlьmьndeki art??a ba?l? olarak eme?in prodьktivitesinde art?? meydana gelmektedir. ??bцlьmь ve uzmanla?ma sonucu i?зilerin beceri ve ьretkenli?inin artmas?, i? de?i?iminden kaynaklanan zaman kay?plar?n? da цnlemektedir (Smith, 1997: 109-121).

Daha sonra Alfred Marshall, ?BT’de ьzerinde durulan d??sal ekonomiler kavramlar?n? geli?tirmi?tir. D??sall?k, bir ekonomik faaliyetin bunu gerзekle?tiren ekonomik birim d???ndakileri olumlu veya olumsuz etkilemesidir. D??sall?klar?n varl??? durumunda optimal kaynak da??l?m? ve maksimum sosyal yarar sa?lanamad??? iзin tam rekabet varsay?m?ndan vazgeзmek gerekmektedir. ?BT’de de bu yap?lm??t?r. Bцyle bir ekonomide d??sall?k, sosyal / цzel maliyet ile sosyal / цzel fayda aras?ndaki fark olarak ortaya з?kmakta ve bu da devletin ekonomiye mьdahalesini hakl? gцstermektedir (Demir, 2002: 27). ?BT’ye gцre bir ekonomide d??sall?klar varsa art?k azalan verimler de?il artan verimler sцz konusu olmaktad?r.

Joseph Schumpeter (1926) ise ?BT’de de ьzerinde durulan icat, yenilik, yarat?c? y?k?c?l?k ve yenilikзi giri?imci kavramlar?n? literatьre kazand?rm??t?r. Schumpeter’e gцre ekonominin as?l itici gьcь, ortaya з?kan yeni teknolojik geli?meler ve giri?imcilerin bu teknolojileri kullanma becerileridir. ?BT, teknolojik ilerlemenin genellikle olumlu etkiler do?uraca??n? belirtmi? ve bunu “ta?ma etkileri” olarak nitelendirmi?tir. Niteliksel bьyьme sьreci sonucunda ekonomide ortaya з?kan bu olumlu etkiler, hem olumsuz etkileri azalt?r hem de yeniliklerin etkin oldu?u yьksek bir bьyьme oran? ile reel has?lan?n artmas?n? sa?lar (Kibritзio?lu, 1998: 4).

?BT’de yenilik ve teknoloji fikirlerinden oldukзa yararlan?lm??t?r. Schumpeter’e gцre yenilik, di?er piyasa ya da piyasalar? olumlu veya olumsuz etkiler. Bir yenilik dolay?s?yla piyasalar?n daral?p yok olmas?na “yarat?c? yok edi?”; piyasalar?n geli?mesine ise “yarat?c? birikim” denir. Teknolojik yenilikler, daima yeni piyasa ya da piyasalar ortaya з?kar?r. Bцylece bir dizi yenilik ba?lam?? olur. Schumpeter, ayr?ca yeniliklerin ortaya з?kar?lmas?nda firma iзi ara?t?rma ve geli?tirme (Ar-Ge) imkanlar?n?n da цnemine de?inmi?tir (O?uztьrk, 2003: 258-259).

1962 y?l?nda “yaparak ц?renme” (learning by doing) dь?ьncesiyle iktisadо bьyьme teorisine цnemli bir katk? yapan Arrow’a gцre yaparak ц?renme kavram? iзsel bir parametredir. Arrow, baz? sektцrlerde zaman ilerledikзe maliyetlerin dь?tь?ьnь, kalitenin yьkseldi?ini ve ьretimin h?zland???n? gцzlemlemi? ve bu geli?melerin yaparak ц?renme sayesinde gerзekle?ti?i sonucuna varm??t?r. Arrow’un yakla??m?na Levari (1966) ve Sheshinski (1967) de katk? yapm??t?r.

?зsel Bьyьme Teorisi

?ktisadо bьyьmenin aз?klanabilmesi iзin gerekli olan, fakat NBT’ce ihmal edilen de?i?kenlerin modele al?nmas?na katk? sa?layan ?BT, ekonomik bьyьme analizlerine yeni bir boyut getirmi?tir. ?BT’nin ortaya з?k???n?n temel gerekзesi Keynesyen ve Neoklasik Bьyьme Modelleri’nin eksiklikleri olmu?tur.

?BT, teori ile pratik aras?ndaki ba?? kurabilmek iзin teknolojik geli?me, insan sermayesi, i?bцlьmь ve uzmanla?ma, цlзek ekonomileri, d??sall?klar ve yay?lma etkilerini iзselle?tirmi?tir. ?BT’de bьyьmenin sьrdьrьlebilmesi ise teknolojik yenilikler, altyap? yat?r?mlar? ve insan sermayesi gibi kaynaklarla aз?klanm??t?r.

?BT’de sermaye kavram?, bilgi ve insan sermayesini de iзine alacak ?ekilde geni?letilmi?tir. ?зsel Bьyьme Teorisyenleri, Neoklasikler’in azalan verimler varsay?m?n?n aksine sermayenin artan getirisi oldu?unu, sermaye birikiminin sonsuza kadar sьrebilece?ini ve sermaye ba??na gelirde art?? meydana gelebilece?ini varsaym??lard?r.

?BT, gerзek hayatta Neoklasikler’in tam rekabet piyasas?n?n de?il eksik rekabet piyasas?n?n var oldu?unu ve yeniliklerin gerзekle?ebilmesi iзin de monopolistik piyasalar?n gerekli oldu?unu vurgulam??t?r. Зьnkь tam rekabet piyasas?n?n varl??? durumunda tьm firmalar, fiyat kabul edicidir ve yap?lan Ar-Ge зal??malar? maliyetleri artt?rd??? iзin firmalar bu faaliyetlerde bulunmak istemezler. Ar-Ge faaliyetlerinin olmad??? bir ьlkede de teknolojik geli?me ve dolay?s?yla iktisadо bьyьme gerзekle?ememektedir. Monopolistik piyasada ise yenili?in sa?lad??? monopol kвr? firmalar? daha fazla yenilik yapmaya yцneltir bu da iktisadо bьyьmeye yans?r.

Neoklasik teoride teknolojik geli?me d??sal olarak kabul edilmi? ve geli?menin kendili?inden sa?lanaca?? varsay?lm??t?r. ?BT’de ise teknolojik geli?me, iзsel bir faktцr olarak modele dahil edilmi?tir. Modele dahil edilmesinin nedeni ise teknolojik geli?menin sa?lanabilmesi iзin baz? yat?r?mlar?n yap?lmas?n?n gerekli olmas? ve bunun iktisadо kararlardan etkilenmesidir.

NBT’de uzun dцnemde ьlkelerin ki?i ba??na dь?en millо gelir dьzeylerinin birbirine yakla?aca?? ve bu sayede ьlkeler aras? geli?mi?lik farklar?n?n ortadan kalkaca?? цngцrьlmь?tьr. Buna yak?nsama hipotezi; geli?mekte olan ьlkelerin geli?mi? ьlkeleri yakalamas? esnas?nda geзen sьreye de “yakalama sьreci” denmi?tir. ?BT, Neoklasik Teori’nin iddia etti?i yak?nsama hipotezinin belli ko?ullar alt?nda ve belli ьlkeler iзin k?smо olarak gerзekle?ece?ini iddia etmektedir. Yak?nsamay? sa?lamak bir yana, e?er az geli?mi? ьlkeler gerekli politika цnlemlerini alamazlarsa, geli?mi? ьlkeler ile aralar?nda olan fark daha da artacakt?r. Son dцnemlerde yap?lan ampirik зal??malar da bu gцrь?ь destekler niteliktedir. Bu durumu цnlemek iзin geli?mekte olan ьlkeler aradaki fark? kapatabilecek ve mukayeseli ьstьnlьklerini ortaya з?karacak politikalar gьtmelidirler.

Geli?mekte olan ьlkeler iktisadо bьyьmelerini h?zland?rabilmek iзin geli?mi? ьlkelerden teknoloji transfer etme yolunu da seзebilirler. Bцylece hem bulu?lar?n risk ve maliyetlerine katlanmam?? olurlar hem de o bulu?u ortaya koyan ьlkeden daha зok kazanз elde edebilirler (Ate?, 1998: 126). Зьnkь bu ьlkeler aз?s?ndan цnemli olan iktisadо bьyьmeyi sa?layabilecek tutarl? bir politikan?n seзilmesidir.

?BT ilk kez Paul M. Romer’in 1986’da yay?mlad??? “Increasing Returns and Long Run Growth” adl? makalesiyle ortaya з?km??t?r. Romer, “E?er sermayenizi bilgi ve beceriler ile birle?tirirseniz azalan verimler yasas? etkisini kaybeder.” (Romer, 1986: 1002-1037) diyerek son derece цnemli bir konuya vurgu yapm??t?r. Romer’in bu gцrь?ьnьn temelinde yat?r?m ve ьretim sьrecinde sadece fizikо ьrьnьn de?il; ayn? zamanda yeni ьretim bilgisinin de ortaya з?kt??? ?eklindeki dь?ьncesi yatmaktad?r (Berber, 2003: 59). Modelde bilgi, ayr? bir ьretim faktцrь olarak kabul edilmi?tir. “Bilgi, ц?renme, gцzlem ve ara?t?rma yoluyla elde edilen gerзek; insan zekвs?n?n зal??mas? sonucu ortaya з?kan zihnо ьrьndьr” (Dura ve Atik, 2002: 134). Yeni bilgi edinebilmek sistemli зal??may? gerektirdi?inden bilgiden yararlanma bir maliyet iзerir. Bir firman?n da rekabet ьstьnlь?ь kazan?p bu ьstьnlь?ьnь koruyabilmesi, yeni bilgiye ula?mas?na ba?l?d?r. Bilgi toplumuna geзi? ile birlikte bilgi, her ?eyi ku?atm??t?r. Bilgiden ba??ms?z hiзbir girdi yoktur. Bilgi birikimi yьksek i?зiler daha verimli, bilgi birikimi yьksek Ar-Ge зal??anlar? daha yenilikзidir. Bilgi, di?er ьretim faktцrlerini hem ikame edici hem de tamamlay?c? bir цzellik ta??r (Erkan, 1998: 124).

Romer’in modelinde ekonomik faaliyetler, iki sektцrde yap?lmaktad?r: ?malвt sektцrь ve Ar-Ge sektцrь. ?malat sektцrьnde yat?r?m ve tьketim mallar? ьretilirken Ar-Ge sektцrьnde bьyьmenin devam?n? sa?layan yeni fikirler ьretilmektedir. Bir firman?n Ar-Ge organizasyonundaki iyile?meler, bilgi sermayesinin de getiri oran?n? yьkseltmektedir.

Romer’e gцre bilgi, iki biзimde ele al?nmaktad?r. Bunlardan ilki firmaya цzgь bilgilerdir, di?eri ise toplumun genel bilgi seviyesidir. Toplumun genel bilgi seviyesi tьm firmalar?n bilgi seviyeleri toplam?na e?ittir. E?er bir firma bilgi seviyesini artt?r?rsa toplumun genel bilgi seviyesi de artar. Bilgi ve teknolojik geli?meler tьm ekonomik birimler ьzerinde olumlu etki yaratarak “ta?ma etkileri”ni ortaya з?kar?r.

?ktisadо bьyьme sьrecinde kamu altyap? yat?r?mlar?n?n цnemine ve bu ba?lamda devletin de?i?en rolьne de?inen Robert J. Barro olmu?tur. Barro’nun modelinde kamu sektцrьnce sa?lanan mal ve hizmetlerin ьretim faktцrlerinden biri oldu?u varsay?lm??t?r. Kamusal mallar yaratt?klar? pozitif d??sall?klar, insan sermayesinin ьretilmesi ve geli?tirilmesinde ta??d?klar? цnem ve yol aзt?klar? artan getiri dolay?s? ile iзsel bьyьmenin цnemli bir etmeni olarak kabul edilmi?tir.

Barro’nun geli?tirdi?i modelin amac?, devletin (veya kamu sektцrьnьn) iktisadо bьyьmeyi etkileyebildi?ini ortaya koymakt?r. Modelin temel varsay?m?, devlet harcamalar?n?n цzel sermayenin verimlili?ini artt?rd???d?r. Bu varsay?m, devletin ekonomide aktif bir politika izlemesi gerekti?ini vurgulamaktad?r. Devletin bьyьmeyi h?zland?rmada uygulayabilece?i en iyi politika, piyasalar?n istikrarl? i?lemesini sa?lamak, firmalar?n devletin uzun dцnemli politikalar?n? benimsemelerini sa?layacak istikrarl? bir ekonomik ve politik ortam olu?turmak, fiziksel, зevresel ve sosyal altyap?y? dьzenlemek ve geli?tirmek olacakt?r (Ate?, 1998: 84). Bu do?rultuda, kamu harcamalar?n?n geli?me potansiyeli зok yьksek olan ve bьyьmeye en зok katk? yapaca?? vurgulanan e?itim, sa?l?k, Ar-Ge, finans gibi alanlara yцneltilmesi az geli?mi? ve geli?mekte olan ьlkeler aз?s?ndan bьyьk цnem ta??maktad?r. Зьnkь bu ьlkelerin geri kalm??l???n?n nedeni gьnьmьzde, sermaye aз???ndan ziyade bilgi aз???d?r. Az geli?mi? ve geli?mekte olan ьlkelerde devletin yenilik ve teknolojik ilerlemeleri destekleyen, bilginin цnemini ortaya з?karan aktif politikalar izlemesi ve stratejiler geli?tirmesi gerekmektedir.

Bьyьme etkisi, ekonomik entegrasyonun fiziki sermaye, insan sermayesi ve bilgi sermayesi ьzerindeki etkilerini gцsterir. Geleneksel ekonomik entegrasyon teorileri, ekonomik birliklerin bьyьme etkisinin цnemini vurgulamakla birlikte ampirik olarak цlзьlmesinde kar??la??lan gьзlьkler nedeniyle bьyьme etkisi ikinci planda kalm??t?r. Bьyьme etkisi dinamik analizi gerektirmektedir. Geleneksel gьmrьk birli?i teorisi ise statiktir. Uzun dцnemli bьyьmenin belirleyicileri iзsel hale getirildi?i iзin iзsel bьyьme teorisi olarak adland?r?lmaktad?r (Akkoyunlu-Wigley, 2005: 102).

D?? ticaret ile uzun dцnemli ekonomik bьyьme aras?ndaki ili?kinin iзsel bьyьme teorisi yard?m? ile formel olarak ifade edilebilmesi, bir grup ьlke aras?nda ticaretin serbestle?tirilmesi anlam?na gelen bцlgesel ekonomik entegrasyonun bьyьme ьzerine olan etkilerinin incelenebilmesi iзin цnemli bir olanak sa?lamaktad?r.

Bцlgesel ekonomik entegrasyonun orta dцnemli ve uzun dцnemli bьyьme etkisi olabilmektedir. Orta dцnemli etki: Uyar?lm?? sermaye birikimidir. Sermaye birikimi artt?kзa sermayenin getirisi azald??? iзin bьyьme etkisi geзicidir. Orta dцnemli bьyьme etkisinin bьyьklь?ь, ba?lang?зtaki statik etkiden kaynaklanan ьretim art???n?n bьyьklь?ьne ve sermayenin marjinal getirisinin hangi h?zla dь?tь?ьnь belirleyen цlзek ekonomilerine ba?l? olarak de?i?mektedir. Uzun dцnemli etki: Sermaye birikiminin uzun dцnemde kal?c? olarak artmas? nedeniyle, bьyьme oran?nda meydana gelen kal?c? art??t?r. Sьrekli ve kal?c? bir bьyьme vard?r. Baldwin ve Venables (1995), sermayenin tam ak??kan oldu?u bцlgesel ekonomik entegrasyonun sermaye birikimi ve ьretim ьzerindeki etkisini incelemi?lerdir. Bцlgesel ekonomik birli?e ьye ьlkelerde sermaye talebi ve sermayenin getirisi artmakta, birlik d??? ьlkelerde sermayenin getirisi dь?mektedir. Sermayenin getirisinin artmas? nedeniyle sermayenin birlik ьyelere kaymas?, ekonomik birliklerin yat?r?m sapmas? etkisidir (Akkoyunlu-Wigley, 2005: 103).

Bцlgesel ekonomik entegrasyonun etkileri (Akkoyunlu-Wigley, 2005: 104-106):

-Kaynak da??l?m?nda etkinli?i artt?r?r,

-Sermayenin tam ak??kan olmas? durumunda yat?r?m sapmas?na yol aзarak yabac? sermaye art???na yol aзar.

-Bцlgesel ekonomik entegrasyon sonucu ara mallar?nda ticaretin serbestle?mesi, ara mallar зe?itlili?ini artt?rarak nihai mal?n ьretiminin artmas?na neden olmaktad?r. Ьye ьlkeler aras?nda ara mallar ticaretinin artmas?na sebep olarak, nihai malda ьretim sьrecinde uzmanla?maya ve verimlilik art???na neden olur.

-Ьretim bulu?lar? modelinde d?? ticaretin serbestle?tirilmesi veya bцlgesel ekonomik entegrasyon, firmalar?n Ar-Ge yat?r?mlar?ndan elde edilen getirinin artmas?na neden olarak teknolojik geli?me ve ekonomik bьyьmeyi h?zland?r?r.

-Ekonomik entegrasyon piyasa bьyьklь?ьnь artt?rarak цlзek ekonomilerinden yararlan?lmas?n? sa?lar.

-Ekonomik entegrasyon teknik bilginin uluslararas? yay?lma h?z?n? artt?rarak teknik bilgi stoklar?n? artt?r?r.

-Ekonomik entegrasyon rekabeti artt?r?r. a) Rekabetin artmas? yurt iзi firmalar? disipline ederek bulu? yapma h?zlar?n? artt?r?r. Bьyьmeyi olumlu etkiler. b) Bulu?lar? gerзekle?tiren firmalar aras?nda rekabetin artmas?, bulu?lar? olumsuz yцnde etkileyen tekelci yap?n?n ortadan kalkmas?n? sa?layarak teknolojik geli?meyi h?zland?r?r. Ama d?? ticaretin serbestle?mesi baz? firmalar?n piyasadan зekilmesine, kalanlar?n ise daha bьyьk цlзekte ьretim yapmas?na neden olabilir. Bu, yo?unla?ma oran?n?n artmas?d?r.

-Цlзe?e gцre artan getir ve eksik rekabet ko?ullar? alt?nda, entegrasyonun ileri a?amalar?nda kьзьk ьlkede endьstriyel ьretim ve gelir cinsinden kazanз artar.

-Firmalar?n belli bir bцlgede yo?unla?mas? firmalar aз?s?ndan maliyet avantaj?na yol aзarak bьyьme ьzerinde olumlu bir etki yaratabilir.

KAYNAKLAR

Akkoyunlu, Arzu (1996). “Yeni D?? Ticaret Teorileri”. Ekonomik Yakla??m. Gazi Ьniversitesi ?ktisat Bцlьmь. Cilt 7.

Akkoyunlu-Wigley, Arzu (2005). “Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorisi”. Osman Kьзьkahmeto?lu, Hamza Зe?tepe ve ?evket Tьylьo?lu (eds) iзerisinde. Ekonomik Entegrasyon (Kьresel ve Bцlgesel Yakla??m). Ankara: Ekin Yay?nevi.

Ate?, Sanl? (1988). “Yeni ?зsel Bьyьme Teorileri ve Tьrkiye Ekonomisinin Bьyьme Dinamiklerinin Analizi”. Зukurova Ьniversitesi. Adana: Sosyal Bilimler Enstitьsь. ?ktisat Anabilim Dal?. Yay?nlanmam?? Doktora Tezi.

Berber, Metin (A?ustos 2003). “Tьrkiye’de Цzel ve Kamu Sektцrь Yat?r?m Harcamalar?-Ekonomik Bьyьme ?li?kisi”. ?ktisat,??letme ve Finans Dergisi. Say?: 209.ss.58-70.

Demir, Osman (2002). “Durgun Durum Bьyьmeden ?зsel Bьyьmeye”. Cumhuriyet Ьniversitesi ?ktisadо ve ?darо Bilimler Fakьltesi Dergisi. Cilt:3,Say?:1.

Dura, Cihan ve Hayret, Atik (Mart 2002). Bilgi Toplumu: Bilgi Ekonomisi ve Tьrkiye. ?stanbul: Literatьr Yay?nc?l?k. No:72.

Erkan, Hьsnь (1998). Bilgi Toplumu ve Ekonomik Geli?me. 4.Bask? Tьrkiye ?? Bankas? Kьltьr Yay?nlar?. Yay?n No:326.

Hiз, Mьkerrem (1988). Bьyьme ve Geli?me Ekonomisi. ?stanbul: Mente? Kitabevi.

Kibritзio?lu, Aykut (Ocak - Aral?k 1998). “?ktisadо Bьyьmenin Belirleyicileri ve Yeni Bьyьme Modellerinde Be?erо Sermayenin Yeri”. Ankara Ьniversitesi Siyasal Bilgiler Fakьltesi Dergisi. Cilt:53.No:1-4.ss.207-230.

Kьзьkahmeto?lu, Osman (2005). “Reel Entegrasyon Teorisi”. Osman Kьзьkahmeto?lu, Hamza Зe?tepe ve ?evket Tьylьo?lu (eds) iзerisinde. Ekonomik Entegrasyon (Kьresel ve Bцlgesel Yakla??m). Ankara: Ekin Yay?nevi.

O?uztьrk, Bekir Sami (2003). “Yenilik Kavram? ve Teorik Temelleri”. Sьleyman Demirel Ьniversitesi ?ktisadо ve ?darо Bilimler Fakьltesi Dergisi. Cilt:8. Say?:2. Isparta. 253-273.

Romer, Paul. M. (October 1986). “Increasing Returns and Long Rung Run Growth”. Journal of Politicial Economy. 94:5.ss.1002-1037.

Smith, Adam (1997). The Wealth of Nations(Books I-III). Penguin Books.

Tezel, Yahya Sezai (2003). ?ktisadо Bьyьme. Ankara: ?maj Kitabevi.

TЬS?AD (2005). Tьrkiye’de Bьyьme Perspektifleri Makroekonomik Зerзeve Dinamikler/Strateji. TЬS?AD Bьyьme Stratejileri Dizisi. No:1.

Ьlgener, Sabri F. (1976). Milli Gelir, ?stihdam ve ?ktisadi Bьyьme . Gцzden Geзirilmi? 5. Bask?. ?stanbul: Der Yay?nlar?. No:2.

Vatansever Deviren, Nursen (2004). “Tьrkiye ile Avrupa Birli?i Ьlkeleri Aras?nda S?nai Ьrьnleri Endьstri-iзi Ticareti”. ?ktisat ??letme ve Finans Dergisi. Eylьl. 107-127.

Yьlek, Murat A. (Nisan 1997). “?зsel Bьyьme Teorileri, Geli?mekte Olan Ьlkeler ve Kamu Politikalar? Ьzerine”. Ankara: Hazine Dergisi. Say? : 6. ss.1-15.






sosyal ağlarda paylaşma



Benzer:

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconEkonomik entegrasyon teoriSİ ÇERÇevesinde

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconNİjerya enerji ve İKİLİ ekonomik ticari İLİŞKİler notu

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconDers Hafta 2 Ekim

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconDers notu

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconDers notu

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconDers notu

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconDers Hafta: 25 Eylül 2014 17: 30-20: 30

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconTürkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu Arasında Bir Ortaklık Yaratan Anlaşma

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconTÜRKİYE, avrupa ekonomik topluluğU'na tam üyelik başvurusunu 14 Nİsan 1987 tariHİnde yapti

Ekonom?K bьtьnle?Me ve avrupa b?RL??? Hafta ders notu: Yeni Ekonomik Entegrasyon Teorileri iconVali ve büYÜKŞEHİr belediye başkaninin ulus ötesiCİLİk kavrami çERÇevesinde...


Ekonomi




© 2000-2018
kişileri
e.ogren-sen.com